To MusED έχει στόχο να ενισχύσει τον δημόσιο επιστημονικό διάλογο και να προβάλει την παιδαγωγική έρευνα που συντελείται στις γνωστικές περιοχές της μη τυπικής Εκπαίδευσης, όπως είναι η Μουσειακή Εκπαίδευση, οι Τέχνες, ο Πολιτισμός κ.ά.
Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Διάσωσης Σχολικού Υλικού
Οι συγγραφείς που δημοσιεύουν σε αυτό το περιοδικό συμφωνούν με τους ακόλουθους όρους: Οι συγγραφείς διατηρούν τα πνευματικά δικαιώματα και παραχωρούν στο περιοδικό το δικαίωμα πρώτης δημοσίευσης με το έργο που διατίθεται ταυτόχρονα με άδεια Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) που επιτρέπει σε άλλους να μοιράζονται το έργο με αναγνώριση της πατρότητας του έργου και της αρχικής δημοσίευσης σε αυτό το περιοδικό. Οι συγγραφείς μπορούν να συνάψουν ξεχωριστές, πρόσθετες συμβατικές ρυθμίσεις για τη μη αποκλειστική διανομή της δημοσιευμένης έκδοσης του έργου του περιοδικού (π.χ., να το δημοσιεύσουν σε ένα ιδρυματικό αποθετήριο ή να το δημοσιεύσουν σε ένα βιβλίο), με αναγνώριση της αρχικής του δημοσίευσης σε αυτό το περιοδικό. Οι συγγραφείς επιτρέπεται και ενθαρρύνονται να δημοσιεύουν το έργο τους στο διαδίκτυο (π.χ., σε ιδρυματικά αποθετήρια ή στον ιστότοπό τους) πριν και κατά τη διάρκεια της διαδικασίας υποβολής, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παραγωγικές ανταλλαγές, καθώς και σε νωρίτερη και μεγαλύτερη αναφορά στο δημοσιευμένο έργο.
Reclaiming the Discarded: A Practice-Based Inquiry into Sustainable Materiality and Ecological Awareness in Preschool Visual Arts Education
This study investigates the creative use of recyclable and everyday "waste" materials in early childhood education, approaching artistic practice as a meeting point of education, culture, and psycho-emotional development. Within the contemporary educational landscape of the twenty-first century, "waste" material is reconceptualized not merely as an instructional resource but as a cultural object and a carrier of values such as sustainability, ecological awareness, and creation under conditions of limited resources. The theoretical approach of the study is grounded in contemporary pedagogical and artistic learning theories, as well as in the current Curriculum for Early Childhood Education, which recognizes art as a fundamental field of aesthetic and cultural literacy. At the same time, psychological perspectives are integrated to highlight the contribution of artistic creation to children's self-expression, emotional regulation, collaboration, and social interaction. Particular emphasis is placed on the practice-based character of the research, through a laboratory case study involving early childhood education students, in which the artistic process is organized spirally: from continuous line drawing and linear gesture, through collage and the deconstruction of form, to three-dimensional construction using recyclable materials. This instructional trajectory draws inspiration from Cubism and the constructions of Pablo Picasso, foregrounding the significance of materiality, composition, and the transformation of the object within artistic practice. Through the creative processing of materials, participants develop skills of experimentation, collaboration, and symbolic thought, while simultaneously strengthening their ecological and cultural awareness. Artistic practice is recognized as a cultural practice of learning, capable of connecting the educational process with contemporary social and environmental challenges.
Copyright (c) 2026 Panagiotis Ferentinos, Eleni Ferentinou https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Environmental and sustainability education through participatory redesign: Empirical insights from a secondary school case study
As global educational priorities increasingly shift toward Sustainability Citizenship (SC), there is a growing need for pedagogical methodologies that move beyond theoretical climate literacy and enable meaningful student participation. This paper proposes a pedagogical framework for "Green Classroom Redesign", a project-based learning initiative that conceptualizes the classroom as a living laboratory for participatory ecological action. By transforming the learning environment into a site of applied intervention, the framework seeks to bridge the gap between environmental awareness and civic engagement. The methodology is grounded in a participatory model for secondary education and was tested through a primary diagnostic study involving 46 students at the Zanneio Model High School of Piraeus. The research investigated student perceptions of their physical learning environment and their perceived influence over institutional change. The findings reveal a stark "Agency Gap": while 74% of students express high environmental concern, a staggering 91.3% identify as "passive observers", and 0% strongly believe that school authorities value their opinions on infrastructure. These results highlight a profound disconnect between student awareness and institutional inclusion. The proposed framework addresses this gap by operationalizing student agency through a participatory pathway, positioning Green Classroom Redesign as a necessary intervention. By moving from textbooks to hands-on structural change, the initiative equips the next generation with the democratic tools to evolve into empowered Sustainability Citizens.
Copyright (c) 2026 Moschos Psimoulis https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Μπορούν τα μουσεία να αλλάξουν τον κόσμο; Το project N.E.R.O. (Narratives–Empathy–Resilience–Overflow): Συμμετοχικές pop-up μουσειακές δράσεις για το συλλογικό τραύμα και την επανασύνδεση με το μη ανθρώπινο στη μετα-πλημμυρική Θεσσαλία
Το παρόν άρθρο παρουσιάζει τον σχεδιασμό και τη θεωρητική τεκμηρίωση του Project N.E.R.O. (Narratives, Empathy, Resilience, Overflow), μιας συμμετοχικής, pop-up μουσειακής πρότασης που εκπονήθηκε ως απάντηση στο συλλογικό τραύμα των πλημμυρών του 2023 στη Θεσσαλία. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα αποτελεί πρόταση μουσειακής αγωγής και δεν έχει εφαρμοστεί ακόμα. Σε ένα τοπίο όπου η καταστροφή έχει διαρρήξει τον κοινωνικό ιστό και τη σχέση των κατοίκων με το περιβάλλον, το μουσείο καλείται να λειτουργήσει ως ένας χώρος κοινωνικής φροντίδας και πολιτικής δράσης. Αξιοποιώντας τον «μετασχηματιστικό λόγο» της Mörsch και τις αρχές των «Εκπαιδευτικών Κοινών», το εγχείρημα στοχεύει στην αποδόμηση της θεσμικής αυθεντίας και την ενεργό εμπλοκή της κοινότητας στη διαχείριση της μνήμης. Μέσα από τέσσερις πυλώνες-δράσεις, το Object Ritual, τη συμμετοχική δράση με πηλό, το Nature Journaling και τους ψυχογεωγραφικούς χάρτες, το ακρωνύμιο N.E.R.O. μετασχηματίζεται σε βιωματική πρακτική που μετατρέπει τις προσωπικές αφηγήσεις σε συλλογική μνήμη μέσω της επαφής με αντικείμενα. Ταυτόχρονα, σε αυτό το πλαίσιο, η ενσυναίσθηση καλλιεργείται σε ασφαλή πλαίσια, η ανθεκτικότητα ενισχύεται μέσω της επανασύνδεσης με το μη ανθρώπινο και η υπερχείλιση των συναισθημάτων χαρτογραφείται δημιουργικά. Υιοθετώντας μια τραυματο-ενήμερη προσέγγιση, η παρουσίαση αυτής της πρότασης μουσειακής πρακτικής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το μουσείο μπορεί να μετασχηματιστεί σε πεδίο επούλωσης και οικολογικής ενδυνάμωσης, προάγοντας μια πιο δημοκρατική πολιτιστική πρακτική στην καρδιά της κλιματικής κρίσης.
Copyright (c) 2026 Ανδριανή Μητροπούλου, Άννα Τσιούπρου https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Μουσειακά οικοσυστήματα στη λογοτεχνία για παιδιά: Μουσειοπαιδαγωγική και οικοκριτική ανάγνωση τριών έργων του Χρήστου Μπουλώτη
Η παρούσα εργασία εξετάζει τρία εικονογραφημένα έργα του Χρήστου Μπουλώτη τα οποία έχουν ως κεντρικό πεδίο δράσης το μουσείο, υπό το συνδυαστικό πρίσμα μιας μουσειοπαιδαγωγικής και οικοκριτικής οπτικής. Τα μουσειακά περιβάλλοντα προσεγγίζονται ως οικοσυστήματα, δηλαδή ως δυναμικά δίκτυα σχέσεων μεταξύ έμβιων και αβιοτικών στοιχείων, τα οποία εκτείνονται εντός και εκτός των αυστηρών ορίων του κτιριακού πλαισίου. Η ανάλυση καταδεικνύει ότι ο Χρήστος Μπουλώτης διευρύνει τη συμβατική αντίληψη για το αρχαιολογικό μουσείο, αναδεικνύοντάς το σε χώρο δράσης, συναισθηματικής εμπλοκής και βιωματικής οικείωσης. Παράλληλα, η θεώρηση του μουσείου ως πλέγματος ισότιμων σχέσεων αλληλεξάρτησης και φροντίδας διαμορφώνει μια μη ανθρωποκεντρική περιβαλλοντική στάση, στο πλαίσιο της οποίας η μέριμνα για το έκθεμα συνδέεται με τη μέριμνα για τον Άλλο, ενώ τα όρια ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό, το ανθρώπινο και το μη ανθρώπινο καθίστανται πορώδη.
Copyright (c) 2026 Βασίλειος Πολυγένης https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Σύγχρονη τέχνη και μουσειοπαιδαγωγικές πρακτικές στην εκπαίδευση για το περιβάλλον και τη βιωσιμότητα
Σύγχρονη τέχνη και μουσειοπαιδαγωγικές πρακτικές στην εκπαίδευση για το περιβάλλον και τη βιωσιμότητα Δημήτριος Βουνάσης Εκπαιδευτικός ΠΕ70, ΔΠΕ Α΄ Αθήνας dimitris89@sch.gr ► ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η παρούσα εργασία παρουσιάζει τα αποτελέσματα μιας ποιοτικής μελέτης περίπτωσης που διερεύνησε τη συμβολή μιας διαθεματικής εκπαιδευτικής παρέμβασης στην καλλιέργεια γνώσεων, στάσεων και δεξιοτήτων σχετικών με την Εκπαίδευση για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη σε μαθητές/τριες της Α΄ Δημοτικού. Η παρέμβαση υλοποιήθηκε κατά το τελευταίο τρίμηνο του σχολικού έτους και αξιοποίησε ως κεντρικό μαθησιακό ερέθισμα το έργο Lamassu of Nineveh (2018) του Michael Rakowitz, το οποίο οι μαθητές/τριες είχαν ήδη παρατηρήσει στο αστικό περιβάλλον κατά τις καθημερινές μετακινήσεις τους. Συμμετείχαν μαθητές/τριες σε πρόγραμμα διάρκειας δέκα διδακτικών ωρών. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω συμμετοχικής παρατήρησης, εικαστικών δημιουργιών, συλλογικής κατασκευής και καταγραφής του αυθόρμητου προφορικού λόγου των παιδιών και αναλύθηκαν με Θεματική Ανάλυση. Τα ευρήματα ανέδειξαν τέσσερις βασικές θεματικές: το Lamassu ως σύμβολο προστασίας, τον μετασχηματισμό της έννοιας των απορριμμάτων μέσω της δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης, την ανάπτυξη πολιτισμικής ενσυναίσθησης και την ενίσχυση της συνεργασίας και της ενεργού συμμετοχής. Η αξιοποίηση της σύγχρονης τέχνης λειτούργησε ως γέφυρα μεταξύ πολιτιστικής κληρονομιάς, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κοινωνικής βιωσιμότητας, προάγοντας τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης 4, 11, 12 και 16. Η μελέτη τεκμηριώνει ότι ακόμη και μαθητές/τριες μικρής ηλικίας μπορούν να προσεγγίσουν σύνθετες έννοιες της βιωσιμότητας όταν αυτές συνδέονται με αυθεντικές εμπειρίες, καλλιτεχνική δημιουργία και συνεργατική μάθηση.
Copyright (c) 2026 Δημήτριος Βουνάσης https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Επαγγελματική κοινωνικοποίηση και ανάπτυξη νεοεισερχόμενων εκπαιδευτικών σε ένα μανθάνον σχολείο: Στάσεις και απόψεις διευθυντών/ντριών Δημοτικών Σχολείων
Η παρούσα ποιοτική έρευνα διερευνά τις στάσεις και τις απόψεις διευθυντών/ντριών Δημοτικών Σχολείων σχετικά με την επαγγελματική κοινωνικοποίηση και την υποστήριξη των νεοεισερχόμενων εκπαιδευτικών στη σχολική μονάδα. Στόχος ήταν η ανάδειξη των αναγκών των νέων εκπαιδευτικών, των άτυπων πρακτικών υποστήριξης που εφαρμόζονται ελλείψει θεσμοθετημένου πλαισίου και των προϋποθέσεων αποτελεσματικής λειτουργίας του θεσμού του μέντορα. Συμμετείχαν δώδεκα (12) διευθυντές/ντριες Δημοτικών Σχολείων, επιλεγμένοι/ες με σκόπιμη δειγματοληψία. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω ημιδομημένων συνεντεύξεων και αναλύθηκαν με θεματική ανάλυση. Τα ευρήματα ανέδειξαν τέσσερις βασικές θεματικές: (α) τις σύνθετες επαγγελματικές, κοινωνικές και συναισθηματικές ανάγκες των νεοεισερχόμενων εκπαιδευτικών, (β) τον πολυδιάστατο ρόλο του μέντορα ως υποστηρικτή, διαμεσολαβητή, καταρτισμένου επιμορφωτή και εμψυχωτή της επαγγελματικής μάθησης, (γ) τη σημασία μιας σχολικής κουλτούρας συνεργασίας και συλλογικής μάθησης για την αποτελεσματική εφαρμογή του mentoring, με την υποστήριξη του διευθυντή και (δ) τους περιορισμούς που απορρέουν από την έλλειψη θεσμικού πλαισίου, χρόνου και οργανωμένων διαδικασιών, καθώς και της αποσπασματικής λειτουργίας του θεσμού. Συμπερασματικά, η επαγγελματική ένταξη των νέων εκπαιδευτικών προϋποθέτει τη συστηματική εφαρμογή του mentoring και την ανάπτυξη σχολικών μονάδων που λειτουργούν ως μανθάνοντες οργανισμοί, προάγοντας τη συνεργασία, τον αναστοχασμό και τη συνεχή επαγγελματική ανάπτυξη.
Copyright (c) 2026 Ηλίας Διαμαντόπουλος https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Καινοτόμος σχεδιασμός διδακτικού σεναρίου με αξιοποίηση εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης στο μάθημα της Ιστορίας της Δ΄ Δημοτικού
Το παρόν άρθρο παρουσιάζει τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός πρότυπου διδακτικού σεναρίου για το μάθημα της Ιστορίας στη Δ΄ τάξη του Δημοτικού, με αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Η διδασκαλία σχεδιάστηκε στην πλατφόρμα Genially και οργανώθηκε ως διαδραστική μαθησιακή διαδρομή, με κεντρικό αφηγηματικό άξονα ένα ψηφιακό άβαταρ, τον «Αλέξανδρο». Αξιοποιήθηκαν εργαλεία όπως τα ChatGPT, Bing Image Creator, NotebookLM, Vidnoz, Gamma, Quizizz, Brisk, Suno και Canva για την παραγωγή διαλόγων, εικόνων, κουίζ, τραγουδιών και πολυμεσικού υλικού. Οι θεματικές ενότητες δομήθηκαν με δυνατότητα ελεύθερης πλοήγησης, προάγοντας τη μαθησιακή αυτονομία και διαφοροποίηση. Η παρέμβαση ενσωματώνει αρχές της ανακαλυπτικής και συνεργατικής μάθησης και υποστηρίζει μαθητές με διαφορετικά μαθησιακά προφίλ μέσω πολυτροπικών αναπαραστάσεων. Περιλαμβάνονται, τέλος, δραστηριότητες ανατροφοδότησης και αυτοαξιολόγησης παιγνιώδους χαρακτήρα, ενισχύοντας την ενεργό συμμετοχή και την εμπέδωση του περιεχομένου.
Copyright (c) 2026 Ελένη Δεριζιώτη https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ξεκλειδώνοντας το σεντούκι της ιστορίας: Αξιοποίηση της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, ψηφιακών εργαλείων και βιωματικών δράσεων για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου στο Νηπιαγωγείο
Η παρούσα εργασία παρουσιάζει μια καινοτόμο εκπαιδευτική παρέμβαση που σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε σε Νηπιαγωγείο με αφορμή τον εορτασμό της εθνικής επετείου της 25ης Μαρτίου. Κεντρικός σκοπός του παρόντος άρθρου, είναι να αναδείξει τις δυνατότητες δημιουργικής και παιδαγωγικής ενσωμάτωσης των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών (ΤΠΕ) και της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI) στην καθημερινή διδακτική πράξη. Παράλληλα, επιδιώκεται η ενθάρρυνση των εκπαιδευτικών προς τον σχεδιασμό δικού τους διαδραστικού υλικού, προσαρμοσμένου στις ανάγκες της τάξης τους. Για τις ανάγκες της παρέμβασης αναπτύχθηκε ένα παιχνιδοποιημένο σενάριο μάθησης, στο οποίο ένας ψηφιακός ήρωας-τσολιάς, δημιουργημένος με εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης, καλεί τα παιδιά να φέρουν εις πέρας διαδοχικές αποστολές προκειμένου να ξεκλειδώσουν ένα μυστηριώδες σεντούκι. Η ροή της δράσης περιλαμβάνει έναν ισορροπημένο συνδυασμό συμβατικών (κινητικά παιχνίδια, συνεργατικά παζλ, μουσικοκινητικά δρώμενα) και ψηφιακών δραστηριοτήτων (μέσω των πλατφορμών Genially, LearningApps και Wordwall). Ως μηχανισμός ανατροφοδότησης, η επιτυχής ολοκλήρωση κάθε δοκιμασίας εξασφαλίζει ένα γράμμα, οδηγώντας στη συλλογική σύνθεση της λέξης-κλειδιού «Ελευθερία». Η αποτίμηση της παρέμβασης πραγματοποιήθηκε μέσω συστηματικής παρατήρησης και κατέγραψε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα ενεργού συμμετοχής, ενθουσιασμού και συνεργατικής διάθεσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι η παρέμβαση λειτούργησε ως ένα αποτελεσματικό πλαίσιο συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, προσελκύοντας το έντονο ενδιαφέρον και την ουσιαστική εμπλοκή μαθητή στο φάσμα του αυτισμού. Τα συμπεράσματα υποδεικνύουν ότι η συνεκτική διασύνδεση των ΤΠΕ, της Τεχνητής Νοημοσύνης και της βιωματικής μάθησης μπορεί να μετασχηματίσει την παραδοσιακή διδασκαλία σε μια παιδοκεντρική και πολυαισθητηριακή εμπειρία στην προσχολική ηλικία.
Copyright (c) 2026 Μαρία Γερμανάκη https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Η θεατροπαιδαγωγική δράση ως εργαλείο συμπερίληψης: Βιωματική συνάντηση νευροτυπικών μαθητών/τριών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και ενηλίκων ΑμεΑ μέσα από τις τεχνικές του θεάτρου στην εκπαίδευση
Tο παρόν άρθρο παρουσιάζει μια βιωματική θεατροπαιδαγωγική δράση συμπερίληψης που πραγματοποιήθηκε μεταξύ μαθητών/τριών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και ενηλίκων ωφελούμενων δομής ΑμεΑ ηλικίας 18 έως 75 ετών, με αναπτυξιακές, ψυχοσυναισθηματικές και συμπεριφορικές δυσκολίες. Η δράση βασίστηκε σε τεχνικές του θεάτρου, θεατρικού παιχνιδιού και στοιχείων από το κουκλοθέατρο με στόχο τη δημιουργία ενός κοινού πεδίου επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης μέσα από τη βιωματική και καλλιτεχνική εμπειρία. Το άρθρο επιχειρεί να συνδέσει το θεωρητικό πλαίσιο του θεάτρου στην εκπαίδευση και της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο η θεατρική διαδικασία μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, της συνεργασίας και της αποδοχής της διαφορετικότητας. Παράλληλα, εξετάζεται η σημασία της θεατρικής αγωγής για την ενίσχυση της δημιουργικής έκφρασης και της κοινωνικής ανάπτυξης των παιδιών και των ενηλίκων συμμετεχόντων. Τα αποτελέσματα της εφαρμογής έδειξαν ότι η κοινή θεατρική εμπειρία λειτούργησε ως πεδίο αποδόμησης στερεοτύπων, ενίσχυσης της αυτοέκφρασης και δημιουργίας σχέσεων εμπιστοσύνης και αλληλοϋποστήριξης μεταξύ των συμμετεχόντων/ουσών.
Copyright (c) 2026 Γεωργία Βαρδιάμπαση https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ο Κώστας Γραμματόπουλος (1916-2003), ο οπτικός γραμματισμός και η παιδαγωγική της εικόνας στα ελληνικά αναγνωστικά (1949-1955)
Η μεταπολεμική ανασυγκρότηση του ελληνικού σχολικού βιβλίου δεν περιορίστηκε στη διαμόρφωση νέων αναλυτικών προγραμμάτων και στη συγγραφή νέων κειμένων, αλλά επεκτάθηκε και στην αισθητική αναβάθμιση των σχολικών βιβλίων. Στο πλαίσιο αυτό, η συμβολή του χαράκτη και ζωγράφου Κώστα Γραμματόπουλου υπήρξε καθοριστική. Το άρθρο εξετάζει τη συμβολή του στην εικονογράφηση των ελληνικών αναγνωστικών της περιόδου 1949-1955, με ιδιαίτερη έμφαση στα δύο Αλφαβητάρια που εικονογράφησε («Τα καλά παιδιά», 1949, και το Αλφαβητάριο των Γιαννέλη και Σακκά, 1955). Μέσα από την ανάλυση πρωτογενών πηγών, δημοσιευμάτων του Τύπου και της σχετικής βιβλιογραφίας, διερευνάται ο τρόπος με τον οποίο η χαρακτική του παιδεία μετασχηματίστηκε σε μια παιδαγωγική αισθητική της εικόνας. Παράλληλα, το άρθρο αναδεικνύει ότι, ενώ η δημόσια συζήτηση της δεκαετίας του 1950 επικεντρώθηκε κυρίως στη γλώσσα και την ιδεολογία των αναγνωστικών, η εικονογράφησή τους αποτέλεσε έναν σχετικά αυτόνομο χώρο καλλιτεχνικής δημιουργίας, ο οποίος επηρέασε καθοριστικά τη διαμόρφωση της οπτικής κουλτούρας διαδοχικών γενεών μαθητών/τριών.
Copyright (c) 2026 Ευαγγελία Κανταρτζή, Κώστας Θεριανός https://creativecommons.org/licenses/by/4.0